اثر آموزش روش تریز و نقشه ذهنی بر خلاقیت شناختی و خودکارآمدی خلاق نوجوانان

محورهای موضوعی : خلاقیت و نوآوری از جنبه‏های روان‏شناختی، علوم شناختی، علوم تربیتی و آموزشی (خلاقیت شناسی روان‏شناختی، خلاقیت شناسی پرورشی)

ویدا کبیری ¹ , علیرضا کیامنش ² , مهدی عرب زاده ³ , جواد کاووسیان ⁴

1 - دانشگاه خوارزمی
2 - دانشگاه خوارزمی
3 - گروه روانشناسی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
4 - گروه روانشناسی تربیتی دانشگاه خوارزمی

تاریخ دریافت : 1404/02/17 تاریخ پذیرش : 1404/09/26 تاریخ انتشار : 1404/09/29

کلید واژه: تریز, نقشه ذهنی, خلاقیت شناختی, خودکارآمدی خلاق,

چکیده مقاله :

هدف: پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر آموزش روش‌های تریز و نقشه ذهنی بر خلاقیت شناختی و خودکارآمدی خلاق نوجوانان انجام گرفته است.

روش‌شناسی: طرح پژوهش از نوع شبه‌آزمایشی با پیش‌آزمون، پس‌آزمون و مرحله پیگیری بود. جامعه آماری شامل 145 دانش‌آموز دوره اول متوسطه شهر شهرکرد در سال تحصیلی 1402 بود که به روش نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شدند و در سه گروه شامل گروه آموزش تریز (48 نفر)، گروه آموزش نقشه ذهنی (51 نفر) و گروه کنترل (46 نفر) قرار گرفتند. برای گردآوری داده‌ها از پرسشنامه خلاقیت شناختی تورنس (1974) و پرسشنامه خودکارآمدی خلاق کاروسکی و همکاران (2012) استفاده شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از روش تحلیل واریانس آمیخته صورت گرفت.

یافته‌ها: نتایج نشان داد که آموزش تریز و نقشه ذهنی تأثیر معناداری بر افزایش خلاقیت شناختی و مؤلفه‌های آن شامل ابتکار، بسط، انعطاف‌پذیری و سیالی دارد. همچنین، خودکارآمدی خلاق در گروه‌های آزمایش به‌طور معناداری نسبت به گروه کنترل بهبود یافته است. تأثیر آموزش‌ها در مرحله پیگیری نیز پایدار باقی ماند.

نتیجه‌گیری: یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که استفاده از روش‌های نوین آموزشی مانند تریز و نقشه ذهنی می‌تواند در تقویت خلاقیت شناختی و ارتقاء خودکارآمدی خلاق نوجوانان مؤثر باشد. از این‌رو، توصیه می‌شود که سیاست‌گذاران آموزشی و مربیان، این رویکردها را در برنامه‌های آموزشی خود لحاظ کنند.

چکیده انگلیسی:

Objective: The present study aimed to examine the effect of TRIZ and mind mapping training on cognitive creativity and creative self-efficacy among adolescents.

Methodology: This quasi-experimental study employed a pre-test, post-test, and follow-up design. The statistical population included 145 middle school students in Shahrekord during the academic year (2023), selected through convenience sampling and assigned to three groups: TRIZ training (n = 48), mind mapping training (n = 51), and control (n = 46). The data were collected using the Torrance Tests of Creative Thinking (1974) and the Creative Self-Efficacy Questionnaire by Karwowski et al. (2012). Data analysis was conducted using mixed-design ANOVA.

Findings: The results indicated that both TRIZ and mind mapping training had a significant positive effect on enhancing cognitive creativity and its components, including originality, elaboration, flexibility, and fluency. Moreover, creative self-efficacy significantly improved in the experimental groups compared to the control group. The effects remained stable during the follow-up phase.

Conclusion: The findings highlight the effectiveness of innovative instructional methods such as TRIZ and mind mapping in fostering adolescents’ cognitive creativity and creative self-efficacy. It is therefore recommended that educational policymakers and practitioners incorporate these strategies into instructional programs.

منابع و مأخذ:

اسدپور، محمد؛ و رضائیان، محسن. (1402). نقشه ذهنی و کاربردهای آن: یک مقاله آموزش مداوم. مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان، 22(6)، 637-648.
بوزان، تونی. (1393). قدرت تصویرسازی ذهنی (نقشه‌برداری ذهنی). ترجمه شکوه آرونی. تهران: انتشارات بخشایش.
زاهد بابلان، عادل؛ و سیدکلان، سیدمحمد. (1394). بررسی تأثیر جو سازمانی نوآورانه ادراکی بر خودکارآمدی خلاّق و رفتار نوآورانه دانشجو- معلمان با استفاده از مدل‌یابی معادلات ساختاری. نشریه مديريت بر آموزش سازمانها، 4(1)، 125-103.
سجودي، علي؛ اقدسي، محمد. (1393). كاربرد تريز در خلق راهحل هاي مسائل غيرفني مورد جلوگيري از سوي استفاده از علائم استاندارد. پايان‌نامه كارشناسي ارشد. دانشگاه تربيت مدرس، دانشكده مهندسي صنايع، گروه مهندسي صنايع.
صالحی نژاد، نسرین؛ درتاج، فریبرز؛ سیف، علی اکبر؛ و فرخی، نورعلی . (1397). اثربخشی آموزش مبتنی بر نرم‌افزار چند رسانه‌ای ساخت نقشه ذهنی بر سرعت پردازش اطلاعات در دانش‌آموزان دختر پایه هشتم. فصلنامه علمی پژوهش در یادگیری آموزشگاهی و مجازی، 6(1)، 9-22.
صفری، اکرم؛ نادری، مریم؛ و قشلاقی، شهلا . (1400). تأثیر آموزش مهارت حل مسئله تریز بر تفکر خلاق و انتقادی دانش‌آموزان دوره دوم ابتدایی. پویش در آموزش علوم انسانی، 7(22)، 77-96.

Alʹtshuller, G. S. (1999). The innovation algorithm: TRIZ, systematic innovation and technical creativity. Technical innovation center, Inc.. Anggarwati, A., & Eliyana, A. (2015). The Influence of Creative Self-Efficacy towards Creativity with Job Satisfaction as Intervening Variable at PT. Smile
Island Surabaya. International Journal of Economics & Business Administration (IJEBA), 3(1), 90-99.
Bandura, A. (2007). Auto-efficacité: le sentiment d’efficacité personnelle (2e éd.). Bruxelles: De Boeck. Barak, M., & Goffer, N. (2002). Fostering systematic innovative thinking and problem solving: Lessons education can learn from industry.
International Journal of Technology and Design Education, 12(3), 227-247.
Belski, I. (2011). TRIZ course enhances thinking and problem solving skills of engineering students. Procedia Engineering 9 (2011) 450–460. Beghetto, R. A., & Karwowski, M. (2017). Toward untangling creative self-beliefs. In The creative self (pp. 3-22). Academic Press. Gao, X., Wang, L., Deng, J., Wan, C., & Mu, D. (2022). The effect of the problem based learning teaching model combined with mind mapping on
nursing teaching: A meta-analysis. Nurse education today, 111, 105306. Ghane, M., Ang, M. C., Cavallucci, D., Kadir, R. A., Ng, K. W., & Sorooshian, S. (2024). Semantic TRIZ feasibility in technology development, innovation,
and production: A systematic review. Heliyon, 10(1), 1-29. Ghosh, V., Sengupta, T., Narayanamurthy, G., & Ishizaka, A. (2023). Examining collective creative self-efficacy as a competency indicator of group
talent management: a study of SMEs in an emerging economy. The International Journal of Human Resource Management, 34(6), 1182-1212.
Harlim, J., & Belski, I. (2015). On the effectiveness of TRIZ tools for problem finding. Procedia Engineering, 131, 892-898.
Karwowski, M., Lebuda, I., & Wiśniewska, E. (2012). Measurement of creative self-efficacy and creative role-identity. High Ability Studies, 22, 291-231.
Kenett, Y. N. (2025). The role of knowledge in creative thinking. Creativity Research Journal, 37(2), 242-249. Meinel, M., Wagner, T. F., Baccarella, C. V., & Voigt, K. I. (2019). Exploring the effects of creativity training on creative performance and creative self‐efficacy: Evidence from a longitudinal study. The Journal of Creative Behavior, 53(4), 546-558.
Mitchell, I. K., & Walinga, J. (2017). The creative imperative: The role of creativity, creative problem solving and insight as key drivers for sustainability. Journal of Cleaner Production, 140, 1872-1884.
Park, S. J. (2023). Testing the effects of a TRIZ invention instruction program on creativity beliefs, creativity, and invention teaching self-efficacy. Education and Information Technologies, 28(10), 12883-12902.
Puozzo, I. C., & Audrin, C. (2021). Improving self-efficacy and creative self-efficacy to foster creativity and learning in schools. Thinking Skills and
Creativity, 42(6), 14-121. Rahayu, A., & Tarihoran, N. A. (2024). The Use of Mindmaps and its Effectiveness in ELT: A Systematic Review. Indonesian Journal of Education (INJOE), 4(2), 928-944.
Royston, R., & Palmon, R. (2019). Creative self-efficacy as mediator between creative mindsets and creative problem-solving. Journal of creative behavior, 53(4), 472-481.
Sundquist, D., & Lubart, T. (2022). Being intelligent with emotions to benefit creativity: Emotion across the seven Cs of creativity. Journal of Intelligence, 10(4), 106-119.
Tang, M., Hu, W., & Zhang, H. (2017). Creative self-efficacy from the Chinese perspective: Review of studies in mainland China, Hong Kong, Taiwan, and Singapore. The Creative Self, 237-257.
Torrance, E. P. (1993). Torrance Tests of Creative Thinking (Form B). Tehran: Roshd Publications.
Torrance, E. P. (1994). Development of the Torrance Tests of Creative Thinking (Form B). Princeton, NJ: Princeton University Press.
Valquaresma, A., Coimbra, J. L., & Costa, P. (2022). Creative Self-Efficacy Scale for Children and Adolescents (CASES): A Development and Validation
Study. International Journal of Psychological Research, 15(1), 55-69. West, M. J., & Somer, E. (2020). Empathy, emotion regulation, and creativity in immersive and maladaptive daydreaming. Imagination, Cognition and Personality, 39(4), 358-373.
Yan, Z., Lee, J. C. K., Hui, S. K. F., & Lao, H. (2022). Enhancing students’ self-efficacy in creativity and learning performance in the context of English learning: The use of self-assessment mind maps. Frontiers in Psychology, 13, 871781.