از روش تا طریق "بازاندیشی در روش‌شناسی معماری ایرانی مبتنی بر حکمت ایرانی(صدرایی) "

محورهای موضوعی : حکمت و معماری

منا متولی حقیقی ¹ , خسرو صحاف ² , طاهره کمالی زاده ³

1 - دانشجوی دکتری معماری، گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران
2 - استادیار، گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران
3 - دانشیار، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پژوهشکدۀ مطالعات فلسفی تهران، تهران، ایران

تاریخ دریافت : 1404/07/25 تاریخ پذیرش : 1404/09/25 تاریخ انتشار : 1404/09/25

کلید واژه: اصالت وجود, حکمت ایرانی(صدرایی), روش‌شناسی حکمی, روش عقلانیِ قیاسی و استطباقی, معماری ایرانی,

چکیده مقاله :

امروزه انسان، بر خلاف سرشت درونی خویش، پشت به عالم معنا کرده و حقیقت را در امور مادی و محسوس جست‌وجو می‌کند. این نگرش تقلیل‌گرا سبب شده تنها شیوه معتبر شناخت، اتکا به روش‌های کمی و سنجش‌پذیر تلقی گردد و جهان به مجموعه‌ای از پدیده‌های قابل شمارش و اندازه‌گیری فروکاسته شود. در چنین فضایی، پژوهش‌های معماری ایرانی نیز از ابعاد معنوی و وجودی خویش فاصله گرفته‌اند؛ چراکه روش‌های آماری و تجربی، هرچند کارآمد، قادر به تبیین مراتب باطنی و هستی‌شناسانه معماری نیستند. بر این اساس، مسئله اصلی مقاله حاضر این است که چگونه می‌توان الگویی روش‌شناختی منسجم و کل‌نگر مبتنی بر حکمت ایرانی(صدرایی) برای پژوهش در معماری ایرانی طراحی نمود؟ در این راستا، هدف اصلی پژوهش حاضر، تبیین یک چارچوب مفهومی  برای پژوهش‌های نظری است که با بینش یا جهان‌بینی حکمی(حکمت ایرانی) و مبانی وجود‌شناسی و معرفت‌شناسی حکمت ایرانی( صدرایی) هم‌خوان باشد. این پژوهش فراتر از یک خوانش تفسیری، در پی تبیین منطق روش در پژوهش حکمی–صدرایی و ارائه چارچوبی روش‌شناختی برای مطالعه معماری ایرانی است روش تحقیق این پژوهش، حکمی و کل‌نگر است و از مبانی حکمت صدرایی استخراج شده است. رویکرد پژوهش نظری و بنیادین است و با بهره‌گیری از روش قیاسی-الهیاتی و رویکرد استطباقی-تحلیلی، مفاهیم بنیادین حکمت صدرایی همچون اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری تحلیل و با ساختارهای نظری معماری ایرانی تطبیق داده شود. این روش، نه تنها ابزار فنی، بلکه بخشی از محتوای فلسفی پژوهش است و الگویی روش‌مند برای تحلیل لایه‌های معنایی و وجودی معماری ارائه می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد که این رویکرد عقلانیت معنوی و تلفیقی فراهم می‌آورد و درک باطن معماری ایرانی را ممکن می‌سازد، امری که روش‌های صرفاً تجربی قادر به تحقق آن نیستند.

منابع و مأخذ:

اعوانی، غلامرضا(1378)، اهمیت فلسفه در جهان معاصر، تهران: نشر فرهنگ اسلامی.
ابوترابی، احمد (1383). روش شناسی حکمت متعالیه. مجله معرفت فلسفی، ش 4. ص 31.
اشراقی، نسیم. (۱400).
مقایسۀ تطبیقی معماری غربی و اسلامی در نسبت تأثیرپذیری از بحران علم‌زدگی و دانش کمیت‌محور. پنجمین کنگره بین المللی علوم انسانی اسلامی.
امامی¬جمعه، سیّدمهدی(1397)، فلسفۀ هنر در عشق شناسی ملاصدرا، تهران: فرهنگستان هنر.
بنی‌اسدی باغمیرانی، مهدی و حسینی، سیدبهشید. شاهچراغی. آزاده(1401). «تبیین سیر ادراکی در مساجد عصر صفوی، از ماده تا معنا مبتنی بر آرای ملاصدرا». دوفصلنامه حکمت صدرایی، ۱۱(۱)، ۱۶۳–۱۷۸.
بهشتی,سعید . (1396). نظریه فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی بر مبنای حکمت متعالیه (نظریه حکمت متعالیه تعلیم و تربیت)؛ مفهوم‌شناسی و روش‌شناسی. فصلنامه علمی پژوهشی قبسات, 22(83), 37-72. doi: 00083
تقدیر، سمانه. (۱۴۰۰). «بازخوانی فرآیند خلق و ادراک آثار معماری بر اساس مبانی حکمت متعالیه». پژوهش‌های معماری اسلامی، ۹(۳)، ۱۴۹-۱۷۰.
جلیلی نیا,سعیدرضا , جدیری عباسی,محمد , شفیع زاده,اسدالله و ستاری ساربانقلی,حسن . (1403). تجلی حکمت متعالیه در آثار و بناهای معماری ایرانی ـ اسلامی‌ دورۀ صفوی (بقعۀ شیخ شهاب‌الدین اهری). مطالعات میان‌رشته‌ای معماری ایران, 3(5), 151-169. doi: 10.22133/isia.2024.474577.1091
خسروپناه، عبدالحسین و مؤمنی شهرکی، حسام‌الدین. (۱۴۰۱). «جستاری در ساختار روش‌شناسی حکمت اسلامی با تأکید بر ساحت هستی‌شناختی». پژوهش‌های هستی‌شناختی، (11)22.
خیرالدین، رضا و دلایی میلان، ابراهیم(1395). تحلیل محتوای سطوح چهارگانه روش‌شناسی پژوهش در مطالعات شهرسازی. فصلنامه علمی-پژوهشی در مطالعات روش‌شناسی علوم انسانی،شماره 89، 136-107.
دیلتای، ویلهلم. (1388)، مقدمه‌ای بر علوم انسانی، ترجمه منوچهر صانعی بیدهندی، انتشارات ققنوس، تهران.
سلیمانی شیجانی، زینب؛ خاکپور، مژگان و رئیس سمیعی، محمد مهدی. (1393). بازنگری اصول و اهداف معماری معاصر ایرانی با استفاده از نظرگاه فکری ملاصدرا. نقش جهان، 4(1)، 57-64 DOI: 20.1001.1.23224991.1393.4.1.5.9.
صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (2006).الشواهدالربوبیه. ترجمه جواد مصلح. تهران: سروش.
صدر الدین شیرازی محمد بن ابراهیم (۱۳۸2). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (جلد 1 و 6). قم: انتشارات بیدار.
علی‌تاجر، سعید. (۱۳۸۳). حکمت وجودی معماری؛ با تکیه بر آراء صدراالمتألهین. رساله‌ی دکتری. دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شهیدبهشتی.
فرامرز قراملکی، احد (1383). موانع روش شناختی توسعه علوم انسانی. قبسات. شماره 34.
فرشیدنیک. فرزانه (1398). حکمت ایران در معماری اسلامی، از آغاز تا عصر صفوی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ هنر و ارتباطات .ص 57-66.
فلامکی، محمدمنصور. (1385). فارابی و سیر شهروندی در ایران. تهران: نشر فضا.
گلکار، کوروش. (1393). آمارزدگی، نقدی بر افسون‌زدگی کمیت‌باورانه در پژوهش، مسکن و محیط روستا، شماره 145، 17-28.
متولی حقیقی، منا؛ صحاف، خسرو و کمالی‌زاده، طاهره. (1402). تعالی در معماری ایرانی با تاملی در حکمت متعالیه. باغ نظر، 20(129)، 45-56. DOI:10.22034/bagh.2023.404885.5410
مطهری، مرتضی؛ (1397)، « شرح مبسوط منظومه»، موسسه انتشارات صدرا.
مهرافزا، سمیرا. ضایی، محمود. و کمالی‌زاده، طاهره (۱۴۰۲). تبیین محاکات متأثر از آرای صدرا در آفرینش فضاهای شهری و معماری. فصلنامه باغ نظر، 20(112)، 67-80.
میرغلامی مرتضی، میرفخرائی اشرف السادات، انصاری مجتبی (1399). تحلیلی بر روش های فهم هنر و معماری اسلامی. فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، 5(1):37-52
میرمقتدایی، مهتا. گنجی‌زاده، نازنین. حسین‌آبادی، سمانه. (1402). ماهیت رو ش‌های تحقیق در پژوهش‌های معماری و طراحی شهری . پژوهش‌های معماری و محیط, 1 ( 1 ،) 7 – 24.
نصر، سید حسین.(1397). حکمت متعالیه. مدخل در دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة‌المعارف اسلامی، صص. ۶۹–۷۰، ۸۶.
نصر، سید حسین، (1386). فلسفه اسلامی و فلسفه یونان، فصلنامه مفید، شماره 12.
نقره‌کار، عبدالحمید. (۱۳۹۹). «حکمت اسلامی در خلق آثار هنری معماری و شهرسازی».تهران، انتشارات سروش.
Descartes, R. (1637). Discourse on the Method of Rightly Conducting One's Reason and of Seeking Truth in the Sciences. Leiden: Jan Maire.
Sharifian, M. A., et al (2020). Phenomenology of Perception as a Qualitative Methodology to Study Contemporary Architecture. Creative city design / Vol. 3, No. 2.
Vitruvius. (1960). The Ten Books on Architecture (De Architectura). Translated by M. H. Morgan. New York: Dover Publications.